Земјите од Западен Балкан се многу помалку зависни од гас отколку Европската Унија, но наместо да ја искористат оваа предност и веднаш да се префрлат на обновлива енергија, тие губат време и ресурси на нови проекти за гас, од кои многу ќе пропаднат, изјави експертот за енергетска политика Пипа Галоп.
„Неколку земји од Западен Балкан сега имаат ретка можност целосно да го прескокнат фосилниот гас и да се префрлат директно на изградба на систем од обновливи извори на енергија. Ова би заштедило милијарди од јавните трошоци, би ја зголемило енергетската безбедност, би го подобрило јавното здравје и би ја зајакнало вистинската отпорност“, изјави Галоп за порталот EUObserver.
Во извештајот што вчера го објави мрежата Bankwatch за Централна и Источна Европа (CEE Bankwatch Network), се наведува дека земјите од регионот заедно користат само еден процент од вкупната потрошувачка на гас во ЕУ, додека Албанија, Косово и Црна Гора речиси воопшто не го користат.
Во Босна и Херцеговина, гасот сочинува само три проценти од достапната енергија, а Северна Македонија и Србија сè уште се многу помалку зависни од гас отколку ЕУ.
„Нивните влади треба да го препознаат ова како стратешка предност, а не како слабост. Во време кога Европа се бори да го забрза постепеното укинување на фосилните горива и декарбонизацијата на економијата, Западен Балкан може да го предводи патот“, рече Галоп.
Сепак, наместо да ја искористи таа предност, Галоп наведува дека речиси сите влади освен Косово планираат големо проширување на гасната инфраструктура.
Доколку се постигне, тоа ќе го зголеми капацитетот за увоз на регионот и ќе ја тројно зголеми потрошувачката на гас од 2023 година, создавајќи децении зависност или оставајќи ги земјите со неодржливи средства.
Европската Унија со години инвестираше во гас како „транзициско гориво“, но сега кога „коцкањето се врати како бумеранг“, рече Галоп, истакнувајќи дека Европа продолжува да се бори со растечките сметки за електрична енергија, прекините во снабдувањето и геополитичките ризици.
За да го компензираат намалувањето на увозот од Русија, членките на ЕУ се заклучија во скапи договори за купување течен природен гас од САД.
Според истражувањето на Bankwatch, во 2023 година, Западниот Балкан имаше планови за изградба на гасна инфраструктура во вредност од 3,5 милијарди евра.
И покрај намалувањето на финансиската помош од ЕУ за гасни проекти, Галоп вели дека плановите не се промениле многу од тогаш.
Од 2.715 километри гасоводи планирани за 2023 година, сè уште се планира да се изградат 2.551 километар, додека плановите за електрани се зголемија од 2,4 гигавати на 2,9 гигавати.
„Обемот на оваа изградба на гасна инфраструктура не само што одразува лошо планирање. Тоа е резултат на поттикната зависност, поттикната од лобистите за фосилни горива и краткорочната енергетска дипломатија, а која предолго ја овозможуваат меѓународните финансиери и ЕУ“, рече Галоп, додавајќи дека Западен Балкан „се турка од една стапица за фосилни горива (јаглен) во друга (гас)“.
Галоп истакна дека носителите на одлуки во регионот се чини дека не се свесни дека овие планови се нереални и дека, за разлика од ЕУ, ниедна земја во регионот нема стратегија за намалување на употребата на гас.
„Проектите што сега се на маса се скапи и во голема мера се потпираат на непредвидливо финансирање однадвор од регионот. Неуспехот е веројатен, но само откако ќе се потроши драгоцено време и ресурси“, оцени Галоп.
Според Галоп, властите често тврдат дека новата инфраструктура ќе ја намали зависноста од рускиот гас, но всушност само ја префрла зависноста кон други извори, како што се Азербејџан или САД.
Ова нема да ги реши подлабоките проблеми со пристапноста и безбедноста, процени Галоп, а најголемиот товар од скокот на цените на крајот ќе го сносат домаќинствата и бизнисите.
Галоп ја наведува Србија како пример, која преговара за уште еден долгорочен договор за гас со Русија, наведувајќи го недостатокот на поевтини алтернативи, а исто така планира нови интерконекции со Романија и Северна Македонија, што би поттикнало зголемена потрошувачка.
Финансиските ризици од таквата политика наскоро ќе се зголемат, рече Галоп и потсети дека воведувањето на механизмот за прекугранично прилагодување на цените на јаглеродот (CBAM) во 2026 година ќе го казни извозот на електрична енергија со интензивни емисии на јаглерод.
„Земјите од Западен Балкан можат да го заобиколат ова само со воведување сопствени цени на јаглерод. Тие сигурно ќе мора да го сторат ова кога ќе се приклучат на ЕУ, каде што цената по тон јаглерод диоксид е постојано над 60 евра од 2022 година. Секоја електрана на гас изградена денес ризикува да стане финансиска обврска долго пред крајот на својот корисен век“, изјави Галоп.
Западниот Балкан веќе има можности „за подобра иднина“, оцени таа, наведувајќи дека цените на сончевата и ветерната енергија нагло паѓаат, дека веќе се развиени чисти решенија за греење како што се топлински пумпи, геотермална и сончева топлинска енергија.
„Со паметни политики, како што се изолација на домовите, намалување на загубите во мрежата и зголемување на децентрализираните обновливи извори, регионот би можел директно да премине од јаглен кон отпорен, достапен целосно обновлив сектор за електрична енергија и греење. Ова не само што би ги намалило емисиите и би го подобрило квалитетот на воздухот, туку би ослободило и скромни јавни средства за инвестиции што се исплатуваат и создаваат локални работни места“, рече Галоп.
Регионот е на раскрсница, каде што едниот пат води кон децении зависност од фосилни горива и застарени средства, а другиот кон енергетска независност, интеграција во ЕУ и фер систем на обновлива енергија.
Галоп истакна дека ЕУ мора да испрати и јасна порака дека треба да се избегнува зголемената зависност од гас и да се даде приоритет на инвестициите во обновливи извори, пренесува Бета.
„Поддршката на Западен Балкан да се ослободи од зависноста од фосилни горива не е само во интерес на Европа, туку е неопходна за праведна и климатски безбедна иднина“, заклучи Галоп.