„Државата нема свои пари. Само народот има пари.“ Оваа позната реченица од Милтон Фридман сè уште звучи провокативно денес бидејќи непогрешливо разоткрива основен економски факт што политиката честопати се обидува да го скрие. Сите владини трошоци на крајот се плаќаат од парите на граѓаните, без оглед на тоа дали доаѓаат преку даноци, задолжување или инфлација.
Милтон Фридман, добитник на Нобелова награда за економија во 1976 година и еден од највлијателните мислители на 20 век, ја изгради својата теорија врз едноставна, но непопуларна идеја: економската слобода е основа на секоја друга слобода.
Кој беше Милтон Фридман?
Како водечка фигура на Чикашката школа за економија, Фридман со децении го оспоруваше доминантното верување дека државата може ефикасно да управува со економијата. Тој веруваше дека државата не создава богатство, туку го прераспределува, честопати со големи загуби и несакани последици.
Неговата филозофија не беше идеолошка романса на слободниот пазар, туку аналитичка критика на илузиите за семоќна држава. Фридман не ја негираше потребата од институции, закони и основна социјална заштита, но предупреди дека државата не треба да се претставува како извор на пари.
Нема бесплатен ручек
„Не постои такво нешто како бесплатен ручек“ (There is no such thing as a free lunch) – со што сакаше да каже дека секоја владина програма или „бесплатна“ услуга на крајот некој мора да ја плати преку даноци или инфлација. Во послободно толкување – нема бесплатна услуга, помош или субвенција. Кога политичарите ветуваат нови бенефиции, Фридман би поставил само едно прашање: Кој плаќа за тоа?
Во својата анализа, владините трошоци не се неутрални. Тие влијаат врз човековото однесување, пазарните сигнали и долгорочниот раст. Намерите може да бидат благородни, но економијата, тврдеше Фридман, не функционира врз основа на намери, туку врз основа на последици.
Инфлацијата како скриен данок
Тој беше особено суров кон инфлацијата, која ја опиша како „секогаш и насекаде монетарен феномен“. Печатењето пари, според Фридман, не е техничко решение за кризата, туку скриен данок што влијае на оние со најмалку заштита најмногу – работниците, пензионерите и штедачите.
Инфлацијата, рече тој, ѝ дозволува на државата да троши без отворено да признае дека зема пари од граѓаните. Токму затоа ја сметал за една од најнеправедните форми на оданочување.
Државата како слуга, а не како господар
Во своето најпознато предупредување, Фридман тврдел дека владата е добар слуга, но лош господар. Кога државата ќе ја премине линијата и ќе почне да донесува одлуки наместо пазарот, последиците не се веднаш видливи, но се скапи на долг рок.
Во време на растечки јавни долгови, зголемен буџетски дефицит и постојани интервенции, идеите на Фридман повторно изгледаат вознемирувачки актуелни. Неговата порака не беше дека државата треба да исчезне, туку дека мора да знае каде завршува нејзината одговорност и каде започнува индивидуалната слобода.
Милтон Фридман никогаш не понуди утешни одговори. Нудеше јасност. А јасноста во економијата честопати боли повеќе од самата криза. Затоа неговите реченици сè уште предизвикуваат непријатност денес, бидејќи нè потсетуваат дека нема државни пари, постојат само државни трошоци што некој друг ги плаќа.