На почетокот на 2025 година, Европската Унија имала 450,6 милиони жители, што е за 1,07 милиони повеќе од претходната година, според Евростат. На прв поглед, зборуваме за продолжување на растот на европското население. Но, зад ова зголемување стои тренд што би можел да има силно влијание врз европската економија, пазарот на трудот и јавните финансии во наредните децении.
Имено, во текот на 2024 година во Европската Унија имало повеќе смртни случаи отколку раѓања. Негативниот природен прираст изнесувал околу 1,3 милиони луѓе. Вкупниот пораст на населението е последица на миграцијата: разликата помеѓу бројот на имигранти и емигранти била 2,4 милиони луѓе.
Со други зборови, Европа моментално расте не затоа што има повеќе раѓања отколку смртни случаи, туку затоа што миграцијата го надоместува нејзиниот демографски дефицит.
Ова е особено важно за економијата затоа што старосната структура на населението се менува во исто време. Европа не е само побројна, туку и постара. Средната возраст на населението на ЕУ на почетокот на 2025 година беше 44,9 години. Пред дваесет години, на 1 јануари 2005 година, таа беше 39,6 години.
Промената во старосната структура на европското население е особено изразена во одредени региони кои веќе денес имаат население чија просечна возраст е над 55 години. На почетокот на 2025 година, имаше седум такви региони.
Најстарото население е регистрирано во Евританија во централна Грција, каде што просечната возраст била 57,8 години. Белгискиот округ Верн следел со 57,2 години, додека португалскиот регион Алто Тамега е Баросо имал средна возраст од 56,6 години. На листата се вклучени и четири источногермански региони – Зул (крајсфреј Штадт), Шпре-Нисе, Мансфелд-Зидхарц и Грајц – каде што просечната возраст се движела од 55,1 до 56,1 години.
На другиот крај од демографската скала се француските региони Мајот и Гвајана. Средната возраст во Мајот била само 18,1 година, а во Гвајана 27,5 години. Зборуваме за екстремно млади популации, кои се карактеризираат и со повисока стапка на наталитет.
Оваа разлика покажува дека не постои само една европска демографска приказна. Додека дел од континентот се соочува со значително стареење и намалување на бројот на луѓе во работоспособна возраст, некои региони имаат сосема поинаква старосна структура.
Стареењето на населението не е само демографско прашање. Тоа директно влијае на економијата. Еден од индикаторите што најдобро го илустрира ова е коефициентот на возрастна зависност. Тој го покажува соодносот на бројот на издржувани лица – под 20 години и над 65 години – во однос на населението во работоспособна возраст.
Во Европската Унија, овој сооднос беше 63,4 проценти на 1 јануари 2005 година. Со други зборови, имало околу 1,6 лица во работоспособна возраст по издржувано лице. Дваесет години подоцна, соодносот се искачи на 71,6 проценти. Сега има околу 1,4 лица во работоспособна возраст по издржувано лице. Во исто време, уделот на населението во работоспособна возраст падна на 58,3 проценти од вкупното население.
За економијата, ова значи дека во иднина ќе биде сè поважно колку луѓе работат, колку се продуктивни и колку долго остануваат активни на пазарот на трудот.
Намалувањето на бројот на работоспособно население значи поголем притисок врз работодавачите кои бараат работници, но и врз јавните системи кои финансираат пензии, здравствена заштита и други услуги. Доколку бројот на вработени се намали, а бројот на пензионери се зголеми, одржувањето на постојниот модел станува сè побавно. Затоа демографските промени сè повеќе стануваат прашање на економска конкурентност.
Демографската карта на Европа не е единствената што покажува големи регионални разлики. Сличен модел може да се забележи кога се гледа економската сила на поединечните региони. Според Евростат, БДП на Европската Унија по пазарни цени во 2024 година изнесувал околу 18 милијарди евра, или во просек 39.900 евра по жител. Но, тој просек крие големи разлики.
Францускиот регион Ил де Франс, кој го вклучува поширокото подрачје на Париз, имаше најголем удел во вкупниот БДП на ЕУ. Неговиот БДП изнесуваше 866 милијарди евра, или 4,8 проценти од вкупниот БДП на Европската Унија. Италијанската Ломбардија беше на второ место со 505 милијарди евра, или 2,8 проценти од БДП на ЕУ.
Само овие два податоци покажуваат колку е концентрирана економската активност во одредени европски региони. Големите градови, индустриските центри и развиените деловни региони создаваат значаен дел од вкупната европска економска вредност. Сепак, дури и тука, сликата не е иста во сите земји.
Во повеќето земји-членки, главниот градски регион има највисок БДП по глава на жител. Сепак, постојат интересни исклучоци. Имено, во Германија, регионите Хамбург, Горна Баварија, Штутгарт, Дармштат, Бремен и Брауншвајг забележаа повисоко ниво на БДП по жител од Берлин. Слична ситуација постои и во Италија. Таму, Автономната покраина Болцано/Бозен, Ломбардија, Вале д’Аоста/Вале д’Аост, Автономната покраина Тренто и Емилија-Ромања имале повисоко ниво на БДП по глава на жител од регионот Лацио, во кој се наоѓа Рим. Во Австрија, од друга страна, според овој индикатор, Салцбург бил над Виена.
Ова покажува дека економската моќ на земјата не е нужно концентрирана само во главниот град. Индустриската традиција, туризмот, специјализираните активности, инфраструктурата и продуктивноста можат да ги направат одредени региони економски посилни од националните политички и административни центри.
Од другата страна на скалата, постојат бројни региони со релативно низок БДП по глава на жител, особено во Југоисточна Европа и најоддалечените региони на Европската Унија. Така, заедно со демографските разлики, се појавува уште еден важен европски проблем – регионалната нееднаквост.
Регионите со помалку жители и постаро население може да имаат и послаба економска основа. Помалку работници значат помал број потенцијални вработени, додека стареењето ја зголемува потребата за здравствени и социјални услуги.
Од друга страна, побогатите и економски подинамични региони привлекуваат работници, инвестиции и население, што може дополнително да ја зголеми разликата во споредба со помалку развиените подрачја.
Ова создава посебен проблем, луѓето ги напуштаат подрачјата со помалку можности, а капиталот и новите работни места доаѓаат полесно таму каде што веќе има поголема концентрација на население, знаење и инфраструктура.
