Војната во Иран донесе она што економистите го нарекуваат „црн лебед“ – непредвиден шок толку разорен што никој не е имун на него.
Додека на Блискиот Исток се одвива таканаречената кинетичка војна, каде што загинаа стотици цивили, економските потреси се шират од Персискиот Залив. Речиси сите наскоро ќе ги почувствуваат нејзините последици.
„Во оваа ситуација нема победници“, рече Џош Липски, претседател на одделот за меѓународна економија во Атлантскиот совет. Енергетскиот шок беше дополнително засилен оваа недела откако Иран ги погоди центрите за течен природен гас во Катар – како одмазда за нападот на Израел врз иранскиот објект Јужен Парс, дел од најголемото поле на природен гас во светот, пишува CNN.
Растот на цените на гасот веќе ги принудија владите да ја ограничат потрошувачката на енергија. Пакистан ги затвори училиштата две недели; Индија ги поедноставува снабдувањето со природен гас за производителите…
Иако Соединетите Американски Држави, заедно со Израел, ја започнаа војната, американската економија веројатно ќе претрпи најмала штета, делумно благодарение на водечкото домашно производство на нафта и природен гас.
Развојот на фракингот, како и отстапувањето од фосилните горива, создадоа тампон за американската економија да апсорбира токму ваков вид енергетски шок, рече Џо Брусуелас, главен американски економист во RSM. Сепак, тој додаде дека оваа „перница“ има свои граници. „Ако војната продолжи, ќе се соочиме со прилично значително економско забавување“, рече Брусуелас. Но, „не сме во ситуација како во Азија, каде што има широко распространето уништување на побарувачката што може брзо да предизвика рецесија во одредени економии“.
Притисок врз Азија
Јужна Кореја минатата недела воведе прво ограничување на цените на големо на горивото за 30 години. Покрај затворањето на училиштата, Пакистан намали дел од владините плати за да го балансира буџетот. Тајланд им нареди на некои државни службеници да работат од дома, а Филипините воведоа четиридневна работна недела. Во Бангладеш, мотоциклистите чекаат со часови за гориво поради ограничувањата за купување, додека има и широко распространето рационирање на природниот гас, вклучително и во текстилната индустрија, која сега се соочува со голем пад на производството, според „Вуд Мекензи“.
Кина, најголемата економија во Азија, би можела да биде поотпорна од своите соседи, иако е најголемиот купувач на иранска нафта и околу половина од нејзиниот увоз поминува низ Ормутскиот теснец. Причината е што нејзиниот енергетски микс сè уште е доминиран од јаглен. Во исто време, Кина силно ги прифати електричните возила и обновливите извори на енергија, што го ублажува порастот на цените на фосилните горива, вели Џулијан Еванс-Причард од „Капитал економикс“. Пекинг, исто така, има значителни резерви на нафта, проценети на околу 120 дена потрошувачка. Сето ова, додава тој, може дури и да им даде предност на кинеските производители во глобалната трговија, додека конкурентите се соочуваат со растечки трошоци.
Шок за Европа
За Европејците, овој енергетски шок изгледа непријатно познат. Откако Русија ја нападна Украина пред четири години, европските влади се обидоа да ја намалат зависноста од руската енергија – а најголемиот победник беше Персискиот Залив. „Иста приказна повторно“, рече Липски од Прага.
Природниот гас е доминантен извор на енергија за домаќинствата во ЕУ, а референтните цени речиси се дуплираа од почетокот на војната. Дури и пред тоа, цените на енергијата беа превисоки, рече Барт Де Вевер. „Ако стане трајно, ќе имаме сериозни проблеми.“ Иако ЕУ купува поголем дел од својот течен природен гас од САД, губењето на катарските залихи ги зголемува глобалните цени.
Од почетокот на војната, најмалку 11 цистерни со гас наменети за Европа се пренасочени кон Азија, каде што купувачите нудат повеќе, изјави Џилијан Бокара од „Кплер“. Инфлацијата во ЕУ, која изнесуваше 2% во јануари, би можела да се зголеми за повеќе од еден процентен поен ако конфликтот продолжи, предупредува Холгер Шмидинг од „Беренберг банк“. Во исто време, економскиот раст би можел да се намали за до половина процентен поен.
Нема криење
Глобалната природа на пазарите на стоки значи дека дури и нето извозник како САД нема да биде целосно заштитен од зголемувањето на цените. Иако произведуваат доволно енергија, американските рафинерии не се целосно прилагодени на видот сурова нафта од домашните полиња. Затоа цените на бензинот пораснаа за повеќе од 30 проценти во изминатиот месец – од 2,92 долари на 3,88 долари за галон.
Тоа претставува и финансиски проблем за потрошувачите и политички предизвик за претседателот Доналд Трамп и републиканците пред изборите. Сепак, енергетскиот шок сам по себе веројатно не е доволен за да ја турне најголемата економија во светот во рецесија.
„Економија од 30 трилиони долари нема да се сопне само поради зголемување на цените на бензинот од 30%“, заклучи Брусуелас, додавајќи дека неговата фирма ја зголемила својата проценка за веројатноста за рецесија од 20% на 30%. „Потребни се повеќе фактори кои се спојуваат за да се случи тоа – и во моментов, дури и со најновата ескалација, сè уште не сме на тоа ниво.“