Република Северна Македонија се соочува со потреба од значително поинтензивни мерки во справувањето со актуелната криза, отколку што досега се имплементирани.
Економските експерти укажуваат дека позначајни позитивни ефекти би се постигнале преку директно намалување на акцизите, што директно би влијаело на намалување на цените. Истовремено, неопходно е зајакнување на функцијата на антимонополската контрола и на инспекциските служби.
Според нивните анализи, нема простор за одлагање, бидејќи нема индикации за брзо завршување на кризата. Овој енергетски шок и актуелната економска состојба се значително поинтензивни од тие што беа присутни во 2022 година.
Сите анализи содржат сознанија дека сегашната, најнова криза со цените на нафтата, има потенцијал да ја зголеми инфлацијата за трипати поголем степен.
Пред одржувањето на вчерашната дискусија на тема „Улогата на пазарот и државата во управувањето со ограничените ресурси – случајот на Република Северна Македонија“, беше констатирано дека инфлаторниот бран е неизбежен.
Инфлацијата во земјава веќе има хроничен карактер, но во наредниот период не се очекува драстичен пораст, туку повеќе постојана, постепена динамика на зголемување.
Во однос на економскиот раст, поради присутната неизвесност, не се прават нови проекции. Меѓутоа, ако кризата продолжи на среден рок, тогаш растот ќе биде засегнат.
Како што оценија некои од професорите, Македонија ќе биде особено ранлива доколку конфликтот во Заливот се продолжи. Во претходната енергетска криза, земјава забележа највисока стапка на инфлација во споредба со другите земји во регионот, а истовремено е силно зависна од увоз.
Прогнозите укажуваат на понатамошен пораст на цените на храната, со оглед на фактот дека една третина од ѓубривата за земјоделство се тргуваат преку Персискиот Залив.
Беше предложено Владата да ги зголеми финансиските средства наменети за најранливите категории граѓани.
„Сметам дека треба да се пристапи кон намалување на акцизата“, истакна еден од учесниците.
„Иако ДДВ-то е намалено, намалувањето на акцизата би имало директно влијание врз цената на нафтените деривати. Не треба да се фалиме дека нашата акциза е најниска во регионот, со што индиректно им помагаме и на соседите. Премногу сме финансиски силни да им помагаме на соседите, но тоа е што е. Друга важна работа е антимонополската контрола“, беше додадено.
„Во ваква ситуација, многу компании се однесуваат како монополисти, односно под изговор на зголемувањето на цената на нафтата, ги зголемуваат цените на своите производи. Во такви околности, трошоците за производство растат, а со тоа и цените. Меѓутоа, во светот, антимонополските комисии вршат контрола за да утврдат дали и во колкава мера е оправдано тоа зголемување. Досега, каматната стапка остана непроменета, но доколку ситуацијата се заострува и инфлацијата расте, ќе биде неопходно да се делува и преку намалување на каматната стапка, при што се клучни прудентните макроекономски политики“, изјави академик Таки Фити.
Според него, во ваква вонредна и кризна состојба, доколку работите продолжат да се одвиваат во негативна насока, треба да се примени штедење во буџетот, да се направи ребаланс и максимално да се намалат непродуктивните трошења.
„Добро би било да се намали и акцизата, да се прогласи период на штедење и рационално однесување од страна на сите. Потребна е, како што напомена академик Фити, и добра координација меѓу монетарната и фискалната политика“, рече тој.
„Ако ова е, како што ние го нарекуваме, шок на страната на понудата, тогаш не може да се трошат големи средства од буџетот за подобрување на ситуацијата, бидејќи тоа би имало инфлаторен ефект. Затоа, мора да се комбинираат мерки на страната на понудата и побарувачката. Да се надеваме дека војната ќе заврши релативно брзо. Сепак, според мое мислење, цената на нафтата нема да опаѓа брзо и ќе остане на релативно високо ниво. Треба да се земе предвид и фактот дека со досегашните борбени дејства, голем дел од инфраструктурата поврзана со нафта и природен гас, особено во Катар и дел од Иран, е уништена. Нејзиното санирање ќе трае цели три месеци. Една петтина од светската трговија се одвива преку Заливот“, истакна Фити.
Професорот Ванчо Узунов е категоричен дека мерките што досега ги презема Владата се недоволни и задоцнети.
„Задоцнети се бидејќи веќе имаме значително покачување на цената на дериватите, особено на дизелот, што веќе влијае на зголемувањето на трошоците за сите стоки и услуги. Значи, инфлаторен бран е неизбежен. Владата треба да донесе мерки и јасно да комуницира што ќе преземе во врска со покачувањето на цената на нафтените деривати. Изјавата „не се секирајте, ние следиме и ќе направиме се што е потребно“ создава хаос, а не решение. Хаосот се решава со јасно комуницирање на сите мерки на сите субјекти однапред“, порача Узунов.
„Најранливите категории граѓани се веќе осиромашени, а оние што до неодамна не биле под линијата на сиромаштија, имаат големи изгледи да паднат во сиромаштија до летото. Затоа, Владата ќе треба да преземе мерки за зголемување на трансферите кон ранливите категории, не кон сите, не на секого и не на сите граѓани, туку само кон ранливите, за да не им се уништи стандардот. Мерките треба да бидат селективни“, објасни Узунов. Според него, Владата не презема ништо во однос на инфлацијата, која стана хронична.
„Перманентно, секое следно купување во маркет ве осиромашува, зема повеќе пари за истите стоки и услуги што ги купувате редовно. Кај нас инфлацијата стана хронична. Не е страшна, не е хипер инфлација, но е хронична. Тоа мора да се прекине, но Владата ништо не презема“, категоричен е Узунов.
Професорот Борче Треновски смета дека макроекономската политика се соочува со голем предизвик.
„Каква мерка и да преземете, некој мора да го сноси трошокот – или државата преку даноците на сите граѓани, или бизнисот, преку зголемување на нивните цени или трошоци, или граѓаните со намалување на нивниот животен стандард. Најдоброто сценарио е секој да учествува во својот дел, секој да го носи својот дел од ризикот во кој се наоѓаме, бидејќи и државата со мерките што ги презема, ако се претерано фискално дарежливи, тие средства ќе мора да ги надомести – со зголемување на даноци, акцизи или други давачки и такси, или пак треба да се задолжи, за да враќаме во следните 20 години. Затоа, треба најефикасно да се употребат овие пари. Ни треба ефикасна Влада и држава, ни треба ефикасен и паметен пазар кој би се однесувал на овој начин“, објасни Треновски.
Во оваа ситуација, додаде тој, не постојат нови проекции за растот. Сите монетарни и фискални власти ширум светот се воздржани поради присутноста на неизвесност. Кај нас, растот проектиран од Владата е околу 3,8%, а од Народната банка околу 3,4%.
„Цените на енергенсите брзо се менуваат нагоре-надолу и поради оваа неизвесност тешко може да се предвиди како ќе се одвива економската активност, дали каматните стапки ќе се зголемат или ќе продолжи сегашната воздржаност. Од тие причини, постојат само некои проекции кои претпоставуваат дека доколку цената на нафтата надмине 150 долари за барел, тоа ќе има ефект од еден процентен поен врз растот на европската економија. Врз нашиот раст ефектот би бил од 0,3 до 0,8 или 0,9, па дури и до 1 на краток рок, додека не се помножи негативниот ефект, а врз инфлацијата би бил позначаен, бидејќи ние сме доста сензитивни во однос на храната и енергијата. Во овој момент, сè уште нема значајни промени, бранот е сè уште кон енергенсите и транспортот, и сè уште нема значително зголемување на инфлациските очекувања, но ако кризата продолжи на среден рок, тогаш растот ќе биде засегнат, бидејќи нашите најголеми трговски партнери предвидуваат дека ќе има ефекти врз нивната економска активност“, објасни професорот.
Академик Фити, претходно, во контекст на кризата, потсети дека МАНУ подготви анализа според која земјава се соочува со катастрофално лоша состојба во однос на ефикасноста на јавната потрошувачка, особено во категориите капитални расходи, каде фискалните мултипликатори континуирано се негативни.
„Имаме и релативно лоши резултати кај субвенциите во земјоделството. Огромни средства се насочуваат таму, но ефектите се слаби и никој не направил детална анализа каде завршуваат тие пари и зошто, покрај толку многу вложени средства, увозот на земјоделски производи постојано се зголемува. Овие сознанија не се мој апел за намалување на капиталните расходи во Буџетот или на субвенциите во земјоделството. И едното и другото треба да постојат, но тоа треба да функционира добро. Друга важна работа е квалитетот на регулацијата, на Комисијата за заштита на конкуренцијата, на антимонополското законодавство. Тие во западните земји функционираат извонредно добро. Се смета дека САД долго време беше најуспешната пазарна економија, благодарение на многу силна антимонополска контрола, Германија исто така, во Франција антимонополското законодавство е „стравот и трепетот“, таму не смеат да помислат да се однесуваат монополистички, бидејќи казните се ригорозни. Потоа, какви ни се индикаторите за корупцијата? Тука индикаторите се негативни. Какви ни се показателите за ефективноста на Владата? За жал, според Светска банка, тие се негативни. Не е важно само да има државна интервенција, мора да има во одредени дејности каде пазарот не може да ги реши проблемите, но прашање е каков е квалитетот и ефикасноста на таквата државна интервенција или на инволвирањето на Владата во економската активност“, потенцира академик Фити.