Од Исланд до Северна Македонија, потрошувачките цени варираат многу низ цела Европа. Новите податоци на Евростат покажуваат каде секојдневните производи и услуги чинат најмногу, а каде најмалку – и зошто цените сами по себе не ја раскажуваат целата приказна.
Истата кошничка со производи може да чини речиси четири пати повеќе, во зависност од тоа каде се наоѓате во Европа. Но, кои земји се најскапи и како да ги споредите праведно?
Одговорот го даваат индексите на ценовните нивоа на Евростат. Тие ги споредуваат цените на стоките и услугите за широка потрошувачка во секоја земја со просекот на Европската Унија.
Поедноставно кажано, ако истата кошничка со производи и услуги чини просечно 100 евра во ЕУ, колку би чинела таа кошничка во секоја поединечна земја?
За да ја направи споредбата репрезентативна, Евростат ги базира своите индекси на годишните национални просечни цени на повеќе од 2.000 производи и услуги.
Постојат два начина за мерење на цените. Едниот вклучува само она што домаќинствата го плаќаат директно, додека другиот вклучува јавно финансирани услуги како што се здравството и образованието, пишува Euronews.
Оваа статија користи поширока мерка, позната како реална индивидуална потрошувачка (Actual Individual Consumption – AIC), која Евростат ја смета за посоодветна за меѓународни споредби. Графиконот, исто така, вклучува индикатор за потрошувачка на домаќинствата (HFCE).
Ценовно ниво од 100 одговара на просекот на ЕУ. Вредност над 100 значи дека земјата е поскапа од просекот, додека вредност под 100 значи дека е поевтина.
Овие податоци ги споредуваат само цените. Тие не ги земаат предвид нивоата на приходи, што значи дека поскапата земја не е нужно помалку прифатлива за нејзините жители.
Кои земји се најскапи, а кои се најевтини?
Во рамките на Европската Унија, разликите се многу големи. Луксембург е најскапата земја, додека цените се најниски во Романија. Потрошувачките цени во Луксембург се 2,5 пати повисоки отколку во Романија.
Кога ќе се вклучат земјите кандидати за членство во ЕУ и членките на ЕФТА, Исланд станува најскапата земја, а Северна Македонија најевтина, што ја зголемува разликата дури за 3,7 пати.
Општо земено, Западна и Северна Европа имаат повисоки нивоа на цени, додека земјите од Централна и Источна Европа се сè уште значително поевтини.
Цените и платите заедно даваат вистинска слика
Во Исланд, цените се за 83,7 проценти повисоки од просекот на ЕУ, додека во Швајцарија се за 81 процент повисоки.
„Овие податоци секогаш треба да се гледаат заедно со нивото на платите. Не е клучно за животниот стандард дали цените се високи, туку што може да се купи во таа земја за локална плата – важна е куповната моќ, а не самата цена“, изјави за „Еуроњуз бизнис“ професор Роберт Инклар од Универзитетот во Гронинген.
Како пример, тој ја наведе Швајцарија, која изгледа многу скапа, но платите таму се доволно високи за куповната моќ да биде меѓу највисоките во Европа. Истото ниво на цени со значително пониски плати би оставило сосема поинаков впечаток.
Меѓу најскапите европски земји се Данска (40,2 проценти над просекот на ЕУ), Ирска (39,6 проценти) и Норвешка (38,4 проценти).
Следат Шведска и Финска, но со малку пониски индекси. Цените во Шведска се за 28,4 проценти повисоки од просекот на ЕУ, а во Финска за 26,1 процент.
За истата кошничка производи и услуги што чини 100 евра во просек во ЕУ, потрошувачот ќе плати 120,4 евра во Холандија, 119 евра во Австрија и 118,1 евра во Белгија.
Како се справуваат најголемите европски економии?
Меѓу четирите најголеми економии на Европската Унија, Германија е најскапа, со цени за 9,1 процент повисоки од просекот на ЕУ, додека Шпанија е 8,9 проценти поевтина од просекот. Ова значи дека истата кошничка производи во Германија би чинела 18 евра повеќе отколку во Шпанија.
Франција со индекс 106,4 е нешто над европскиот просек, а Италија со индекс 98 е нешто под него.
На другиот крај од скалата се земјите од Југоисточна Европа.
Во Северна Македонија, кошница што во ЕУ чини во просек 100 евра чини само 49,7 евра, односно помалку од половина.
Во Турција, истата кошничка би чинела 52,2 евра, во Босна и Херцеговина 55,7 евра, во Романија 58,9 евра, а во Бугарија 60 евра. Сите тие земји се најмалку 40 проценти поевтини од просекот на ЕУ.
Меѓу поевтините земји се Црна Гора (61), Србија (62,5), Албанија (65,7), Полска (71,1) и Унгарија (71,6), каде што цените се најмалку 25 проценти пониски од просекот на ЕУ.
Меѓу земјите кои се исто така под просекот на ЕУ, се издвојуваат Хрватска (76,3), Словачка (81,4), Литванија (81,4), Чешка (82), Грција (84) и Португалија (85,3).
Што предизвикува разлики во нивоата на цените?
„Најголемата причина зошто цените се разликуваат низ Европа е фактот што платите исто така се разликуваат, а платите се поврзани со продуктивноста“, изјави Роберт Инклар за Euronews Business.
„Каде што работниците се попродуктивни, тие заработуваат повеќе, а повисоките плати директно ја зголемуваат цената на сè што мора да се произведе и потроши локално – оброци во ресторани, фризури, стоматолошки услуги, изнајмување станови или грижа за деца. Ништо од ова не може да се увезе од странство, па затоа нивните цени ги следат локалните трошоци за труд.“
Инклар предупредува дека ова не важи само за услугите. Дури и производите што можат да се тргуваат на меѓународно ниво, како што се храната или облеката во супермаркетите, вклучуваат значителни локални трошоци – трговија, вработени, транспорт и изнајмување простор. Затоа и нивните цени се под влијание на локалните плати, иако нешто помалку отколку во случајот со услугите.
Сепак, платите не се единствениот фактор.
Професорот истакнува дека цените се под влијание и на растојанието, дистрибуцијата, регулативите и националните граници, поради што истите производи не чинат исто во сите земји. Разликите дополнително се зголемуваат со ДДВ и други даноци на потрошувачка.
„Затоа, споредбата секогаш треба да вклучува плати или расположлив доход, по можност изразен во однос на куповната моќ, земајќи ги предвид разликите во девизните курсеви и даночните системи“, рече тој.
Професорот Рајнер Маурер, пензиониран професор на Универзитетот во Пфорцхајм, нагласи дека нивоата на цените во земјите од еврозоната покажуваат јасна позитивна корелација со БДП по глава на жител.
Со други зборови, најскапите европски земји обично се и најбогати. Високите цени честопати се придружени со повисоки приходи, поради што економистите истакнуваат дека нивоата на цените секогаш мора да се гледаат заедно со куповната моќ на населението.