Готовината сè уште не исчезнува од секојдневниот живот, но брзо ја губи својата важност. Граѓаните низ еврозоната сè повеќе користат картички, паметни телефони и апликации за плаќање, додека банкнотите и монетите играат помала улога во трансакциите.
За Европската централна банка (ЕЦБ), оваа дигитална трансформација отвора клучно прашање: како да се зачува улогата на јавните пари во светот што се движи кон безготовински плаќања? Нивниот одговор е дигиталното евро – дигитална валута на централната банка дизајнирана да функционира како готовина, но во електронска форма, пишува Euronews.
„Главната причина за издавање дигитално евро е да се зачуваат предностите на готовината во дигиталното доба“, рече во јули Пјеро Чиполоне, член на Извршниот одбор на ЕЦБ. „За да го направиме тоа, треба да ја надополниме физичката готовина со дигитална форма на готовина.“
Готовината е универзално прифатена, не бара банкарска сметка, нема скриени такси, а вашата историја на плаќања останува само ваша. Од друга страна, поголемиот дел од денешните дигитални плаќања се одвиваат преку приватни компании.
Картичките и апликациите се практични, но тие припаѓаат на комерцијални системи каде што трансакциите одат преку приватни мрежи кои ги следат податоците, наплаќаат такси и можат да ги исклучат корисниците кои не се во банка.
„Она што е особено загрижувачко во Европа е тоа што празнината што ја остави падот на употребата на готовина ја пополнуваат неевропски решенија за плаќање“, нагласи Чиполоне.
Ризик од губење на монетарната сувереност
Без дигиталното евро, ЕЦБ ризикува да ја изгуби својата клучна улога во секојдневните плаќања. Од 2019 до 2024 година, уделот на готовината во трансакциите во Еврозоната падна од 68% на 40% по број и од 40% на само 24% по вредност.
„Неможноста да се користи готовина во онлајн трансакциите нè лишува од клучна опција за плаќање“, предупреди Чиполоне. „Тоа ја намалува отпорноста, конкуренцијата, суверенитетот и на крајот слободата на потрошувачите да изберат како плаќаат.“
Доколку ЕЦБ не дејствува, зависноста од приватни и честопати неевропски даватели на услуги за плаќање ќе расте, а со тоа и ризикот за монетарната сувереност. Дигиталното евро би обезбедило парите на централната банка да останат присутни во секојдневниот живот.
Потрошувачите сè уште ја сакаат готовината
И покрај трендовите, многу мали бизниси и потрошувачи сè уште ја претпочитаат готовината. Според податоците од „Голдман Сакс“, речиси 30% од малите и средните компании во еврозоната претпочитаат да користат готовина, додека овој процент е над 50% во Австрија и речиси 40% во Италија.
Економистот Филипо Тадеи предупредува дека без стандардизирана јавна платформа како дигиталното евро, Европа е загрозена од доминацијата на приватните и странските системи. „Доколку ЕУ не создаде стандардизирана платформа, ризикуваме приватни пари и странски системи да преземат контрола“.
Дигиталното евро, покрај зајакнувањето на конкуренцијата и иновациите, би функционирало и офлајн, овозможувајќи безбедно плаќање дури и во кризни ситуации како што се прекини на електричната енергија.
Како би функционирало дигиталното евро?
Граѓаните би пристапувале до него преку дигитален паричник, веројатно преку банка или јавно тело. Плаќањата би биле моментални, бесплатни, достапни и онлајн и офлајн. Средствата би можеле да се префрлаат од сметка или да се плаќаат во готово, предмет на ограничувања за заштита на банкарскиот систем.
ЕЦБ не би имала увид во индивидуалните купувања или личните податоци, со што би се заштитила приватноста. Едно дигитално евро би вредело едно евро во готово.
Кога можеме да го очекуваме тоа?
Дигиталното евро сè уште не е подготвено. ЕЦБ е во подготвителна фаза до октомври 2025 година, по што ќе следи одлуката за продолжување на проектот и законодавниот процес.
„Се надеваме дека ќе ги имаме сите политички и правни одлуки на сила многу рано следната година“, рече Чиполоне во мај. Дури и со зелено светло, развојот ќе трае две до три години, така што дигиталното евро може да се очекува помеѓу 2027 и 2029 година.