Во 2020 година, западните индустриски сили со закон ги дефинираа „критичните минерални суровини“ од увозот, а потоа почнаа да развиваат стратегии за спречување на недостигот на овие минерали, чиј недостаток ќе ја разниша „економската и националната безбедност“.
Драматичното објаснување ја покажува не само сериозната загриженост на Западот поради увозната зависност од минералните суровини за развој на нови технологии, туку и најавата дека американските и европските индустриски сили ќе бидат подготвени да направат се за да стигнат до рудите што содржат овие минерали, пишува Новости.
Тие во моментов најмногу се експлоатирани од териториите на новите „економски тигри“, кои веќе не се само бази на суровини, туку развиле свои напредни технологии и подеднакво се натпреваруваат со западните сили за отворање рудници во трети земји.
Експертите предупредуваат дека со оваа битка за минерали, започнал процесот на прекумерно компонирање на моќта на планетата, поради што постои ризик светот да се соочи со нови војни за суровини, слични на оние од времето на борбата за нафта колонии, се зголемува. И овој пат, фокусот е на енергетските суровини, пред се на литиумот.
Критични минерали
Енергетскиот акт на САД од 2020 година беше првиот што го дефинираше терминот „критични минерали“ како стратешки суровини „минерали, елементи, супстанции или материјали“ кои се „суштински за економската или националната безбедност на Соединетите држави“ и чиј синџир на снабдување е предмет на нарушување „вклучувајќи ограничувања поврзани со надворешнополитички ризик, пораст на побарувачката, воен конфликт, насилни немири, антиконкурентно или протекционистичко однесување и други ризици низ синџирот на снабдување“.
На врвот на листата се оние минерали неопходни за енергетските технологии, одбраната, валутата, земјоделството, потрошувачката електроника и здравствената заштита.
Истата година, во „Акциониот план за критични суровини 2020“, ЕУ ја дефинираше својата листа на минерали од кои е зависна од увоз и почна да се занимава со обезбедување на снабдување.
Ова прашање беше обработено во септември на „Конференцијата за обезбедување на минерални суровини во Европа“, која се одржа во Прага под покровителство на Чешката Република, која претседава со Советот на Европа. Имаше околу 80 учесници од земјите-членки на ЕУ, освен Хрватска, Словенија и Бугарија, а како гости беа поканети претставници на Велика Британија, Србија, Северна Македонија, Босна и Херцеговина, Албанија, Норвешка и Украина. Целта на конференцијата беше дискусија на високи претставници на земјите-членки на ЕУ, соседите и потенцијалните членки „како да се зајакне суровинската безбедност и самодоволноста на ЕУ, односно на целиот континент“.
„Проблематични“ и „пријателски“ земји извознички
– Суштинското прашање беше политиката на суровините, односно како ЕУ да стане помалку зависна од увоз, особено од критичните минерални суровини. Во последните неколку години, планерите од ЕУ и САД посветуваат исклучително големо внимание на оваа тема, бидејќи нивните главни извори на снабдување се наоѓаат надвор од нивните територии. Најголем дел од минералните суровини се увезуваат од Кина, Русија, Африка, а нешто помалку од Јужна Америка и малку од Австралија. Во документите на ЕУ и САД, некои од земјите извознички се класифицирани како „пријателски“, а некои како „проблематични“, што може да претставува голем проблем во набавките. Ова особено се однесува на снабдувањето со таканаречените ретки елементи и ретки земји, а овие две групи минерални суровини се исклучително важни за развој и примена на таканаречената зелена енергија или чиста енергија – вели геолог инженер Предраг Мијатовиќ, заменик директор на Геолошкиот завод на Србија, кој присуствуваше на конференцијата во Прага.
На неа е претставена новата политика на суровини на ЕУ, која има намера да ја намали зависноста од увоз преку подобрување на европскиот рударски сектор и да ги зголеми инвестициите во рударството од сопствени, европски извори.
– Беше речено дека на овие активности мора да им претходи донесување на нови законски прописи на ниво на ЕУ и земјите членки во сферата на рударството, преработката и добивањето финални производи, како и заштитата на животната средина. Во подоцнежна фаза по ова треба да следи примена и инсталирање на современа опрема и формирање на таканаречените паметни рудници, кои веќе се подготвуваат и функционираат во светот, во кои Кина предничи. Во заклучоците од конференцијата беше нагласено дека членките на ЕУ мора да поттикнуваат експлоатација на минерални суровини во нивните земји и да соработуваат со блиските соседи – како што се Велика Британија, Норвешка, земјите од Западен Балкан, Северна Африка, Исланд, Турција и Украина. Примарната цел на ЕУ е да обезбеди нови примарни залихи на минерални суровини за производство на „чиста енергија“ во следните 15 години – вели Мијатовиќ.
Третиот тип на обезбедување на критични минерални суровини во ЕУ е рециклирање на сите производи од кои може да се добијат критични минерални суровини. Проектите за рециклирање и директна примена се веќе добро во тек, а погоните се пуштени во производство. На конференцијата беше речено дека во моментов во ЕУ се вршат геолошки истражувања на 68 локации, а најинтензивно е потрагата по наоѓалишта на литиум, со што се занимаваат четири големи проекти (не ја вклучува Србија).
– Покрај литиумот, интензивно се истражуваат и области потенцијални за откривање на наоѓалишта на никел, кобалт, ретки земјини и ретки елементи. Во моментов, најголемиот и најважен проект, најблиску до почетокот на експлоатацијата, е рудникот за литиум во наоѓалиштето Чиновец, северозападно од Прага. Со заеднички инвестиции на германски и чешки компании, експлоатацијата на литиумот ќе започне најдоцна во 2026 година, беше речено на конференцијата – вели Мијатовиќ.
Експертот забележува дека, судејќи според специфичниот тип на наоѓалиште, најверојатно ќе се експлоатираат калај и волфрам, а се отвора и можноста за екстракција на многу ретки елементи и елементи од ретка земја.
– Перспективата на овој рудник како извор на критични минерали во ЕУ е голема, но и поширока. Според домаќинот, чешката економија очекува големи финансиски ефекти кога ќе почне експлоатацијата. Ова во презентациите го истакнаа претставниците на компанијата European Metals Holdings, која целосно го поседува проектот и го развива со инвестиција од 482 милиони долари. Тие предвидуваат годишно производство од околу 2,4 милијарди тони руда. За споредба, предвиденото годишно производство од Лозница би изнесувало околу 1,6 до 1,8 милиони тони руда и добивајќи најмалку два производи, литиум и бор – заклучува Мијатовиќ.
Европската листа
Во 2020 година, ЕУ ја направи најновата верзија на својата листа од 30 критични минерали: антимон, берилиум, борати, кобалт, кокс јаглен, флуорит, галиум, германиум, лесни и тешки ретки елементи, индиум, литиум, магнезиум, графит, ниобиум, метали од платинска група, фосфати, силициум, волфрам, барит, боксит, хафниум, природна гума (гума), скандиум, тантал, титаниум, ванадиум, бизмут, фосфор, стронциум.
Американска листа
Со законот во САД се назначени 36 критични минерали, со редослед од највисок до најнизок, врз основа на средната вредност на нивните севкупни оценки за ризик од снабдување: галиум, ниобиум, кобалт, неодимиум, рутениум, родиум, диспрозиум, алуминиум, флуорит, платина, иридиум, прасеодимиум, цериум, лантан, бизмут, итриум, антимон, тантал, хафниум, волфрам, ванадиум, калај, магнезиум, германиум, паладиум, титаниум, цинк, графит, хром, арсен, барит, индиум, самариум телур, манган.