Земјите од Западен Балкан – Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија – моментално постигнуваат подобри економски резултати од повеќето земји од Централна, Источна и Југоисточна Европа. И покрај глобалните кризи, растечката инфлација и геополитичките тензии, регионот покажува изненадувачка отпорност и стабилност.
Како што пишува Марио Холцнер, директор на Виенскиот институт за меѓународни економски студии (wiiw), во својата анализа, Западен Балкан се издвојува благодарение на низа парадокси кои, и покрај неговата неразвиеност, станаа извор на сила.
Првиот парадокс лежи во помалата поврзаност со глобалните вредносни синџири. Додека високо интегрираните економии страдаа од прекини во снабдувањето и трговски војни, земјите од Западен Балкан останаа делумно заштитени. Друг парадокс е демографскиот пад: недостигот на работна сила ги зголемува платите, ја зголемува домашната потрошувачка и ги поттикнува инвестициите во автоматизација и роботизација.
Третиот парадокс се однесува на доцното вклучување во моделот на раст базиран на странски директни инвестиции (СДИ). Поради политичката нестабилност од 1990-тите, регионот долго време не беше привлечен за инвеститорите, но сега токму процесот на приближување кон ЕУ и трендот на „ниршоринг“ поттикнуваат зголемен прилив на капитал.
ИТ секторот и зелената енергија како нови двигатели
Денес, Западен Балкан привлекува двојно повеќе странски инвестиции (во однос на БДП) отколку земјите од Источна Европа во рамките на ЕУ. Нето странските директни инвестиции во последните квартали изнесуваа околу пет до шест проценти од БДП. Но, иако инвестициите се во пораст, Холцнер предупредува дека целокупниот инвестициски моментум во регионот почна да ослабува по руската инвазија на Украина, бидејќи инвеститорите стануваат повнимателни.
Поголемиот дел од новите инвестиции се насочени кон информатичките технологии и обновливите извори на енергија. Во 2024 година, ИТ и софтверските услуги учествуваа со 21 процент од сите нови гринфилд проекти, додека инвестициите во обновливи извори на енергија претставуваа 14 проценти од проектите, но речиси половина од вкупниот инвестиран капитал. Таквата комбинација го позиционира регионот како важен играч во дигиталната и енергетската транзиција на Европа.
И покрај позитивните индикатори, бројот на нови проекти во 2024 година се намали за 26 проценти, а вкупната вредност на инвестициите за 58 проценти. Холцнер го поврзува падот со растечката глобална несигурност, која аналитичарите ја нарекуваат „Студена војна 2.0“. Традиционалните инвеститори како Германија и Австрија ги намалија своите активности во регионот, што го поставува прашањето за одржливоста на сегашниот моментум.
Германската фискална политика е клучна за идниот раст
Иако глобалната неизвесност ги забавува инвестициите, се појавува нова можност за Западен Балкан во форма на европска трка во вооружување. Германското индустриско производство на оружје веќе ги надминува нивоата од 1980-тите, а компании како „Рајнметал“ инвестираат во нови погони низ цела Европа. Регионот, благодарение на својата индустриска традиција и квалификувана работна сила, би можел да привлече дел од овие инвестиции, со внимателно балансирање помеѓу безбедносните и развојните цели.
Холцнер заклучува дека идниот раст на Западен Балкан во голема мера ќе зависи од германската фискална политика. Доколку Берлин продолжи да ги зголемува јавните трошоци преку инфраструктура и одбранбени фондови, тоа би можело да го стимулира растот низ цела Европа – а особено во економиите на Западен Балкан, кои веќе традиционално растат двојно побрзо од западноевропските економии.
Со други зборови, отпорноста на регионот би можела да стане негова најголема развојна предност, но само под услов да го искористи новиот бран инвестиции, да ги зајакне врските со ЕУ и да ја одржи стабилноста во сложена геополитичка средина.