Прашањето за глобалните трговски нерамнотежи повторно е на дневен ред на економската политика, а улогата на индустриските субвенции – особено оние насочени од Кина кон стратешките сектори – привлекува сè поголемо внимание.
Тим аналитичари од Европската централна банка (Марија Грација Атинаси, Лукас Бекелман, Изабела Модер, Тил Помер и Таџда Спитал) објавија на официјалниот блог на ЕЦБ обемна анализа која, потпирајќи се на нов сет на податоци на ОЕЦД за големите производствени компании (база на податоци MAGIC), ја споредува државната поддршка со компаниите во Кина, САД и Еврозоната и се обидува да одговори на прашањето дали оваа поддршка навистина ги обликува светските трговски текови.
Според ММФ, глобалните нерамнотежи – збирот од апсолутните вредности на тековната сметка на сите земји, изразени како процент од светскиот БДП – се зголемиле на 3,7 проценти од светскиот БДП во 2025 година, од 2,8 проценти во 2019 година. Кина, САД и Еврозоната историски се најголемиот извор на тие нерамнотежи.
Сифицитот на тековната сметка на Кина достигна рекордни 0,6 проценти од светскиот БДП (или 3,8 проценти од БДП на Кина), дефицитот на САД останува најголем во светот (0,9 проценти од светскиот БДП), додека Еврозоната бележи многу поскромен, но постојан суфицит од 0,3 проценти од светскиот БДП.
Авторите веднаш јасно ставаат до знаење дека главниот двигател на овие нерамнотежи сè уште останува разликата помеѓу националните заштеди и инвестициите – ова е „макро“ објаснувањето на кое се потпираат и ММФ и експертската група на Г7.
Но, анализата прави важна разлика: додека макро индустриските политики (на пример, мерки што поттикнуваат штедење или го држат девизниот курс потценет) директно влијаат на тековната сметка, микро мерките – субвенциите, даночните олеснувања, поволните кредити за поединечни фирми – имаат, според литературата на која се повикува ЕЦБ, многу понејасно и послабо влијание врз агрегатниот биланс на надворешнотрговската размена. Токму оваа микродимензија е предмет на анализата на ЕЦБ.
Четири наоди од базата на податоци MAGIC
Користејќи ја базата на податоци MAGIC на OECD, која следи 525 големи производствени компании во 15 сектори и 52 земји во периодот 2005-2024 година, авторите доаѓаат до четири клучни забелешки.
Прво, владината поддршка расте глобално и сè повеќе се концентрира во стратешките сектори. Од глобалната финансиска криза, субвенциите како дел од вкупните трошоци на големите фирми речиси се дуплираа, достигнувајќи 108 милијарди долари во 2024 година, со најизразен раст во Кина. Автомобилската индустрија и полупроводниците добиваат најголем дел од таа поддршка, додека интензитетот на субвенциите – мерен во однос на трошоците на фирмите – е највисок кај полупроводниците (околу 3,9 проценти од трошоците во последните пет години) и соларните панели (3,6 проценти), во споредба со само 0,8 проценти во автомобилската индустрија.
Второ, обемот и секторската распределба на поддршката драматично варира од земја до земја. Во 2024 година, субвенциите учествуваа со околу два проценти во трошоците на домашните фирми во Кина, во споредба со 1,4 проценти во САД и само 0,6 проценти во Еврозоната. Кина, покрај тоа, поддржува значително поголем број сектори од САД. Интересно е и како е структурирана поддршката: кинеските компании најчесто користат поповолно кредитирање од пазарното, американските компании се потпираат на даночни олеснувања, а компаниите во Еврозоната првенствено се потпираат на директни државни грантови.
Трето, секторската распределба на субвенциите во Кина очигледно се менува – поддршката за секторите поврзани со недвижности (алуминиум, цемент) и зрелите индустрии опаѓа, додека поддршката за полупроводници, транспорт, ѓубрива и хемиска индустрија расте. Во САД и Еврозоната, тој модел е многу постабилен со текот на времето, со исклучок на соларниот и телекомуникацискиот сектор.
Четврто – и ова е најважното откритие за темата за трговски дисбаланси – кинеските сектори кои добиваат повеќе субвенции истовремено извезуваат повеќе. Таа корелација е најизразена токму кај полупроводниците и сончевата енергија. Во Еврозоната, оваа врска практично ја носи само еден сектор (полупроводници), додека во САД анализата не покажува систематска врска помеѓу субвенциите и резултатите од извозот.
Причинско-последична врска, а не само корелација
За да се утврди дали субвенциите всушност го движат извозот, а не само ги следат веќе успешните извозници, авторите проценија економетриски модел (структурен VAR) за 14 кинески сектори во периодот 2012-2024 година.
Резултатите покажуваат дека растот на државната поддршка навистина претходи на растот на домашните приходи и извозот на субвенционираните кинески фирми, при што ефектот е најсилен во првите две до три години по доделувањето на субвенцијата, а потоа постепено се намалува.
Поважно е што иако придонесот на субвенциите кон вкупниот раст на извозот на Кина е релативно скромен на ниво на целата економија, во стратешките сектори – автомобилска индустрија, соларни панели, ветерни турбини и полупроводници – придонесот е четири до четиринаесет пати поголем од просекот на примерокот.
Што значи ова за трговската политика
Ако субвенциите го зголемат извозот над нивоата што би произлегле од „природни“ економски услови, ова може да значи реални трошоци за прилагодување за трговските партнери – губење на работни места или деиндустријализација – дополнително хранејќи ги трговските тензии и протекционистичката реакција.
Заклучокот на тимот на ЕЦБ е нијансиран: индустриските субвенции сами по себе веројатно не ги објаснуваат вкупните трговски суфицити или дефицити на поединечните земји, тие сепак првенствено се одредуваат од коефициентите на штедење и инвестиции. Но, субвенциите можат значително да ги преобликуваат трговските текови во одредени, стратешки важни индустрии.
Авторите забележуваат дека ова се прелиминарни наоди, засновани на релативно мал примерок од секторот, и дека се потребни понатамошни истражувања за поцврсти причинско-последични заклучоци.
Сепак, пораката за креаторите на политиките, вклучително и европските, е јасна: фокусот на идната трговска дипломатија веројатно нема да биде вкупниот биланс на тековната сметка, туку поединечните сектори како што се полупроводниците, сончевата енергија и автомобилската индустрија, каде што влијанието на кинеските извозни субвенции е најизразено и најбрзо мерливо.